„Po Bronisławie Dembińskim do przedstawicieli „pesymizmu historycznego" spośród poważnych badaczy polskiej polityki zagranicznej w latach 1787—1792 można by zaliczyć chyba tylko Józefa Dutkiewicza, a to z racji jego rozprawy Prusy a Polska w dobie Sejmu Czteroletniego w świetle korespondencji dyplomatycznej pruskiej („Przegląd Historyczny" t. 331936, z. 1, s. 59—88). Później zainteresowania badawcze międzynarodowym położeniem Polski w czasach poprzedzających drugi rozbiór prawie zupełnie wygasły, może właśnie dlatego, że tezy Kalinki zyskały uznanie większości historyków, co wiązało się z przekonaniem, iż dalsze badania nad całością tego zagadnienia nie są już potrzebne. Jest faktem znamiennym, że w ciągu ostatniego półwiecza poglądy Waleriana Kalinki przejęła w zasadzie bez zastrzeżeń większość badaczy dziejów politycznych Sejmu Czteroletniego.
Nurt „optymistyczny" w badaniach nad polityką zagraniczną Sejmu Czteroletniego był zawsze dużo słabszy, chociaż jego rzeczywistym twórcą jest jeden z najsławniejszych historyków polskich — Szymon Askenazy (1867—1935). Jeśli chodzi o umysłowość badacza, Askenazy reprezentował typ zupełnie odmienny od Kalinki i Dembińskiego. Askenazy traktował rzeczywistość historyczną syntetycznie i porównawczo. Interesował się nie ilościowymi proporcjami faktów, świadczących na rzecz tej czy przeciwnej tezy, ale tendencją rozwojową zjawisk i punktami zwrotnymi w układzie sił i stosunków międzynarodowych. Doszedł też do zupełnie odmiennej niż Kalinka oceny sojuszu Rzeczypospolitej z dworem berlińskim, którą przedstawił w zwięzłej rozprawie Przymierze polskopruskie (Lwów 1900). Naczelną tezą dzieła Askenazego jest pozytywna ocena polityki zagranicznej stronnictwa patriotycznego jako jedynie możliwej w europejskiej sytuacji międzynarodowej lat 1788—1791. Polityka ta zmierzała do zabezpieczenia niepodległości Rzeczypospolitej przez udział . Polski w formującej się wielkiej koalicji państw „północnych" — Anglii, Prus, Holandii i Szwecji, wspierających Turcję w wojnie z dwoma państwami „cesarskimi" — Rosją i Austrią. Przymierze z Polską nie było — zdaniem Askenazego — prowokacją dworu berlińskiego; w początkach swej egzystencji pomyślane było jako sojusz rzeczywisty, mający odegrać ważną rolę w spodziewanym konflikcie zbrojnym Prus najpierw z dworem wiedeńskim w 1790 roku, a potem z dworem petersburskim w początkach 1791 roku. Dopiero zupełna zmiana“(11)